Waarom feminisme goed is voor mannen – of toch niet?

Afgelopen weekend gaf mijn zus mij Waarom feminisme goed is voor mannen van Jens van Tricht cadeau. Een ‘subtiele’ hint?

Mannen, aan ons richt van Tricht het woord. Zijn doel: mannen emanciperen, bevrijden zelfs.

Waarom is dat nodig?

Ten eerste, omdat er volgens hem een verstikkend stereotiep mannelijk ideaal heerst: ‘sterk, stoer, succesvol, rijk, aantrekkelijk voor vrouwen.’

Ten tweede, omdat dit ideaal bepaalt hoe we ons gedragen. We worden niet als mannen geboren, maar zo gemaakt. Dit heeft allerlei negatieve consequenties, niet alleen voor vrouwen, maar ook voor onszelf.

Ten derde, dit ideaal zouden we kunnen loslaten. Het wordt ons immers door de maatschappij opgelegd. Zo kunnen we betere relaties aangaan met onszelf, de wereld, vrouwen en andere mannen. Zo redeneert van Tricht.

Is het overtuigend? Helaas zus, totaal niet.

Zijn doelstelling: mannen bevrijden

In zijn eigen woorden:

We moeten mannen bevrijden uit het keurslijf van stereotiepe mannelijkheid.

[…]

Er is een mismatch tussen wat we denken dat dé waarheid is over mannen en vrouwen, en wat de geleefde werkelijkheid van mannen en vrouwen laat zien. Er is niet één waarheid. In de vrouwenbeweging, de lhbtqia*-beweging en de mannenbeweging bestaan zeer uiteenlopende ideeën over mannen en mannelijkheid. En ook in de praktijk blijken mannen en mannelijkheid net zo divers, complex, tegenstrijdig en mysterieus als vrouwen en vrouwelijkheid.

Het stereotypische ideaal

Wat is ‘dé waarheid over mannen’ waar hij het over heeft? Wat is dit stereotypische beeld?

Het is het idee van een man als iemand die dominant is, groot en sterk, opgaat in zijn werk, daadkrachtig, rationeel, enzovoort. Als je als jongetje ter wereld komt, ga je jouw zogenaamd vrouwelijke eigenschappen negeren, ontkennen en onderdrukken, aldus van Tricht:

Dus leren jongens dat ze hun onmannelijke, zogenaamd vrouwelijke kanten en eigenschappen maar beter in de kast kunnen houden, en hun zogenaamd echt mannelijke eigenschappen zo veel mogelijk moeten overdrijven, zodat er geen enkele twijfel over kan bestaan.

[…]

Mannen doen zichzelf geweld aan door hun eigen menselijkheid te onderdrukken, door angst, verdriet en onzekerheid te overschreeuwen, door zich te vermannen, door hun tranen weg te drukken en een stoere pose aan te nemen.

De man als sociaal construct

Waarom zijn we volgens van Tricht als mannen zo gruwelijk, gewend aan geweld, en is er zo’n ‘emotionele afstand tussen jongens en mannen onderling?’ Waarom onderdrukken we onze eigen menselijkheid? Waarom zijn jongens en mannen de grootste veroorzakers van problemen als ‘oorlog, radicalisering, criminaliteit, allerlei andere vormen van geweld, schooluitval, verkeersonveiligheid, dak- en thuisloosheid, economische ongelijkheid, drank- en druggebruik, homofobie, en ja ook de financiële crisis en milieuproblematiek’?

Zou het een ongelofelijk complexe combinatie van factoren zijn? Een combinatie van nature en nurture?

In plaats van dat die twee samen kunnen gaan schetst hij ze als een scherpe tegenstelling: met enerzijds nature (biologisch essentialisme: mannelijkheid als biologisch gegeven) en anderzijds nurture (sociaal constructivisme: mannelijk is wat de maatschappij maakt).

Van Tricht wijst vervolgens slechts één richting op, die van de nurture: die van het patriarchaat.

Het patriarchaat maakt mannen tot de menselijke norm, ‘al het andere wordt daaraan afgemeten en hiërarchisch geordend in vanzelfsprekend lijkende machtsposities.’ En:

Alles wat met mannen en mannelijkheid geassocieerd wordt, wordt hoger gewaardeerd dan alles wat met vrouwen en vrouwelijkheid geassocieerd wordt.

Het ordent alles wat met mannen en vrouwen te maken heeft. Alles.

Sociaal constructivisme

In lijn met dit sociaal constructivisme is het volgende citaat:

Mannen zijn zoals ze zijn omdat we hen niet zichzelf laten zijn.
>

Dit idee van ‘zichzelf laten zijn’ gaat uit van een essentie, de natuur, die we vervolgens verloochenen. Er is echter geen essentie van mannelijkheid, daar is hij heel duidelijk in. Hij lijkt te bedoelen dat er een bepaalde menselijke natuur is, onze nature, waarmee we worden geboren, en die we opgeven omdat we tot man worden gemaakt door onze omgeving, onze nurture.

Natuurlijk is nurture ongekend belangrijk en vormt het (groten)deels wie we worden. Het is echter stompzinnig om nature en nurture tegenover elkaar te plaatsen als elkaars rivaliserende theorieën: dat we als mens worden geboren en tot man gemaakt. Nature en nurture, onze biologie en onze omgeving, passen zich voortdurend aan elkaar aan.

We spelen even mee: Een wereld waarin we mannen ‘zichzelf laten zijn,’ dus niet man, maar alleen mens, waarin nature volledig haar werk doet en nurture neutraal is. Wat moeten we ons daarbij voorstellen?

Een prikkelvrij, interactieloos bestaan, ergens in een vat zoals in de Matrix? Dan spelen opvoeding, socialisatie, maatschappelijke vormen en waarden, beeldvorming en maatschappelijke machtsstructuren geen rol op hoe mannen zijn.

Of een wereld waarin we genders laten verdwijnen? Waarin we kinderen met genderneutrale poppen laten spelen en hun geslachtsorgaan met tape afplakken zodat ze niet automatisch de neiging hebben zich te identificeren met hun sekse? Wat er dan overblijft bij degenen met een piemeltje die volwassen worden, zijn dat dan mensen die we zichzelf hebben laten zijn?

Ik neem aan (en hoop) dat hij beide niet wil beweren.

Verschillen en overeenkomsten 

Zijn belangrijkste punt, als ik het zo genuanceerd en sterk mogelijk opvat, is dat standaard opvattingen over wat een man is en hoe hij zich moeten gedragen verstikkend werken. Door altijd maar de verschillen tussen mannen en vrouwen te benadrukken, verliezen we twee zaken uit het oog. Ten eerste, de enorme overeenkomsten tussen mannen en vrouwen, genomen als groepen. Ten tweede, de enorme variatie binnen mannen en vrouwen qua gedrag, wederom beschouwd als groepen. Dit is een belangrijk punt.

Van Tricht ziet hier echter één cruciaal element over het hoofd: in een normaalverdeling kan een klein verschil in het gemiddelde zorgen voor een groot verschil in de extremen.

Neem agressiviteit. Gemiddeld schijnen mannen iets agressiever te zijn dan vrouwen. Dat verschil is niet groot genoeg om te verklaren waarom negen van de tien daders van fysiek geweld op vrouwen, man zijn, aldus van Tricht. Echter, wat we moeten beseffen – en dit zegt van Tricht zelf ook – is dat ‘veruit de meeste mannen helemaal geen geweld tegen vrouwen gebruiken’. Hij mist vervolgens de statistische les dat slechts de meest agressieve in de gezamenlijke populatie gewelddadig zijn, en dit zijn, omdat het verschil in de extremen groot is (bij een klein verschil in de gemiddelden), bijna allemaal mannen. En zo kunnen we dus op basis van een klein verschil in de gemiddelden van populaties grote verschillen in het gedrag tussen mannen en vrouwen (groten)deels verklaren.

Let op, het is altijd een deelverklaring. Meerdere factoren spelen altijd een rol. Het is naïef om te denken dat het één variabele is die dit soort gedrag verklaart (zoals het patriarchaat, wat dat ook mag zijn).

Een soortgelijke (deel)verklaring kunnen we geven waarom een klein verschil in zorgzaamheid tussen mannen en vrouwen eraan bijdraagt dat vooral vrouwen verpleegster worden. Slechts de zorgzaamsten zullen zo’n beroep kiezen: en dat zijn merendeels vrouwen. Een soortgelijke (deel)verklaring kan je geven voor de ‘oververtegenwoordiging’ van mannen in de wiskunde.

Betekent dit dat vrouwen geen wiskundigen kunnen zijn, mannen geen verpleger en vrouwen niet andere vrouwen kunnen mishandelen? Natuurlijk niet. Echter, het is niet zoals van Tricht beweert dat deze gemiddelden ‘niets zeggen over individuele mannen en vrouwen.’ Het zegt wel iets, over de waarschijnlijkheid dat ze bepaalde keuzes zullen maken. Het geeft geen enkele garanties, en we moeten inderdaad de variaties binnen groepen niet onderschatten en het verschil niet verabsoluteren tot essenties, maar het verschil totaal wegdenken is eveneens een domme houding.

Oplossingsplatitudes: waarom feminisme goed is voor mannen

Volgens van Tricht komen de problemen die mannen hebben, (en vrouwen die daaronder lijden) dus door de verwachtingen die we aan mannen opleggen. Hij wijst in ieder geval nul maal op enige mogelijke biologische oorzaken.

Bovendien benadrukt hij voortdurend de negatieve kanten van de stereotypische man en de positieve kanten van de stereotype vrouw. Hij negeert de negatieve kanten van de archetypische vrouwelijkheid, zoals dat zorg verstikkend kan werken en empathie niet altijd nuttig is. Eveneens negeert hij de positieve kanten van het archetypische mannelijke zoals dat geweld ook levens kan redden en dat het streven naar rijkdom gepaard kan gaan met waardecreatie voor de samenleving.

Gelukkig staan we aan het begin van een nieuw tijdperk, aldus van Tricht.  Mannen mogen ‘ontdekken wie ze werkelijk zijn.’ Wat houdt dit in? Hoe wordt de wereld voor ons anders?

Mannen mogen vrouwelijker worden. Sterker nog, we mogen ontdekken dat we altijd al deels vrouwelijk zijn en uiteindelijk kunnen we dit begrippenpaar misschien loslaten, of ten minste zien als hooguit ‘een van de vele polariteiten die de wereld waarin we leven vormgeven en ordenen.’

En dit zou goed zijn voor zes relaties van mannen. Veel verder dan tegeltjeswijsheden komt hij niet, alhoewel wijsheid… Een aantal dieptepunten uit dit afsluitende hoofdstuk:

De relatie met jezelf

Feminisme draagt bij aan de relatie van mannen met zichzelf omdat het de menselijkheid in hen erkent.

En eerder wordt de menselijkheid in hen nog niet erkend? Dat lijkt hij te suggereren. Weer blijkt hoe zwart-wit zijn denken is, alsof er zonder feminisme geen ruimte is als man om behalve man ook mens te zijn.

De relatie met andere mannen

Je mag jezelf zijn, wat een opluchting! Je hoeft niet bang te zijn als ‘mietje’ ontmaskerd te worden, slachtoffer te worden van pesten, uitsluiting of geweld.

Aangenomen dat het de mannelijkheid is die voor pesten zorgt – een idiote aanname van iemand die nog nooit vrouwen heeft geobserveerd, denk maar aan de druk van sociale cliques op de middelbare school – dan nog is dit geen enkele reden om als man zelf feminist te worden. Het is dan hooguit in je voordeel dan andere mannen feminist worden, zodat ze jou niet meer pesten, uitsluiten of in elkaar rossen.

[Er] zal ruimte komen voor zachtheid en verbinding – een wederzijdse spiegel die tot dieper begrip, vriendschap en vertrouwen leidt in plaats van tot competitie en angst.

Vreemd dat hij competitie naast angst zet. Met mijn beste vrienden heb ik het meeste strijd. We proberen elkaar voortdurend de loef af te steken, qua sportiviteit, intelligente opmerkingen en grove grappen. Van competitie leer je, ontwikkel je je. Dat betekent niet dat we niet ook diepe, ontroerende gesprekken kunnen hebben. Het een sluit het ander niet uit, wat hij wel lijkt te impliceren.

De relatie met vrouwen

Je hoeft vrouwen niet meer te zien als lustobject
.

Wacht, ik kan anders naar een vrouw kijken dan als een potentieel lichaam om te neuken?

En ook deze uitspraak is weer zo stereotyperend van hem, alsof mannen altijd vrouwen tot lustobjecten reduceren en nooit andersom. Je zou eens een groepje vrouwen in de bar moeten horen als een knappe vent voorbij gaat.

De relatie met geliefden

Relaties waarin angst voor geweld afwezig is, zijn veilig en kunnen de diepte in.

Toch maar eens vragen aan mijn vriendin of ze mij niet meer wil slaan.

De relaties met kinderen

Wanneer mannen gaan zorgen, verandert hun relatie met kinderen.

Dit is een aardige sectie. Ongetwijfeld kan een actievere zorg voor kinderen veel betekenis geven aan het leven van een man, en andersom ook. Al is het maar omdat kinderen opvoeden ongelofelijk lastig is. Voor twee personen is het een enorme opgave, in je eentje vrijwel onmogelijk. Dus vaders, wees ook een papa.

De relatie met de wereld

We hebben gezien dat mannen en mannelijkheid een grote rol spelen bij uiteenlopende grote wereldproblemen zoals geweld, uitbuiting, onderdrukking, armoede en milieu.

Oké, ongetwijfeld deels waar.

Wanneer mannen feminisme omarmen en mannelijkheid transformeren tot menselijkheid, worden mannen deel van de oplossing.

En hier gaat het weer helemaal mis. Hij lijkt te stellen dat het nu zo ontzettend vreselijk is op de wereld en dat de schuld is van het beeld dat we hebben van mannen. Als we dat los zouden laten, dan zouden we deel van de oplossing kunnen worden (in plaats van deel van het probleem!). Voor de zoveelste maal getuigt hij hier van een veel te simpele blik op de werkelijkheid.

Slotwoord

Ongetwijfeld werken idealen van mannelijkheid en vrouwelijkheid voor sommigen verstikkend en is een samenleving waarin ruimte is voor anders-zijn prettiger en uiteindelijk beter. Jens van Tricht is hier zelf een voorbeeld van. Voor hem is het prettiger dat hij zich niet hoeft te conformeren aan het ideaal van mannelijkheid. Ik denk dat we wat dat betreft heel aardig op weg zijn.

Dit betekent echter niet dat het volledig loslaten van deze idealen automatisch een samenleving verbetert. Behalve dat het sommigen beperkt geeft het anderen ook sturing.

Er zal dus een balans moeten worden gevonden. Enerzijds moet er genoeg ruimte zijn voor anders-zijn en moeten we beseffen dat veel verschillen tussen mannen en vrouwen worden overschat, anderzijds moeten we niet vergeten dat die gemiddelde verschillen reëele consequenties hebben in de samenleving.

Is feminisme dus goed voor mannen? Niet als het simpelweg betekent dat we ieder ideaal van mannelijkheid moeten laten varen, daarmee gooien we de baby weg met het badwater. Wel als het betekent dat we oog moeten hebben voor de overeenkomsten tussen mannen en vrouwen als groepen, en oog voor de verschillen binnen die groepen. En als we oog houden voor verschillen tussen groepen. Mannen, we zijn immers niet alleen mens, ook man, met alle voor- en nadelen van dien.

Vind je dit interessant?

Ontvang elke maand interessante inzichten uit het verre verleden en opmerkelijke ideeën uit het heden.

4 comments

  1. We hebben gezien dat mannen en mannelijkheid een grote rol spelen bij uiteenlopende grote wereldproblemen zoals geweld, uitbuiting, onderdrukking, armoede en milieu.

    Aha. Dus wereldproblemen zijn de schuld van mannen?

    Goed stuk. Dank.

  2. Floris, dank weer. Ik heb zoals altijd je nieuwbrief met groot plezier gelezen en extra moeten
    gniffelen om dit artikel. Succes met je roman!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

*